Een brief van Olof aan zijn vriend Harold naar aanleiding van zijn scherpe reactie op ‘Kanttekeningen bij het geschrift over Paulus en de Torah’
Shalom Harold!
Hartelijk dank voor je broederlijke brief. Zelfs je pastorale vraag of ik gezien mijn blijvend positieve kijk op de Mozaïsche Torah en mijn vasthoudende waardering voor deze Unieke Richtlijnen eigenlijk wel de Heilige Geest laat doorwerken in mijn leven, kwam vanwege deze broederlijke toon niet onvriendelijk over. Jaren terug zei jij tegen mij: Olof, ik denk dat jij door nog steeds vast te houden aan de Torah een verkeerde geest in je hebt! Mijn felle tegenreactie was: ‘Harold, ik denk juist dat jíj door zo te praten last hebt van een verkeerde geest!’ Gelukkig was Martine er bij die tussenbeide kwam, anders waren we elkaar nog in de haren gevlogen, al zou ook dat niet slecht voor mij afgelopen zijn, omdat ik toen al veel minder haar had dan jij.
Nu heb je mij een meer persoonlijke, pastorale vraag gesteld: of ik de Heilige Geest wel laat doorwerken in mijn leven van elke dag bij alles wat ik doe, en of ik Zijn leiding ook persoonlijk ervaar. Want naar jouw heilige overtuiging laat iemand die zich blijft vasthouden aan de Torah de Geest niet volledig doorwerken in zijn leven. Ik heb jouw ernstige vraag bloedserieus genomen. Maar met de hand op mijn hart kan ik daar ‘ja’ op zeggen. Ik ken de ervaring van de Heilige Geest, ik ken het stille horen naar Zijn Stem en het spreken in tongen: ik leef met Hem, Die voor mij de Plaatsvervanger is van Jehoshua, de Trooster, ik leef met Hem elke dag en ook elke nacht en wil mij volledig door Hem laten leiden.
Het punt is niet: láten we de Geest doorwerken, maar: kán de Geest doorwerken? Zijn er geen blokkades voor Hem?
Wat kan een blokkade zijn bij jou of bij mij? Dat zit niet hierin dat jij Paulus wel serieus neemt in wat hij schrijft in de Galatenbrief over de vrijheid van de wet en dat ik dat niet zou doen. Paulus heeft voor mij de autoriteit van de Heilige Geest, hij heeft voor mij net zoveel gezag als de Evangelisten, net zoveel als Jesaja en al Israëls profeten, net zoveel als David als Psalmdichter en Mozes als Wetgever. Maar het punt is mijns inziens: zijn we ons wel goed bewust dat bij het horen naar de Stem van de Geest, die voor mij de Stem is van Jehoshua, en ook de Stem van Israëls God, want die twee zijn Eén – dat bij het horen naar het Woord en de Geest van God allerlei vóóronderstellingen meespelen?
Iemand zei eens wat de Geest in ons uitgiet, de Woorden, de Inzichten die van Boven bij ons binnenkomen, vallen bij ons in voorgevormde holtes als olijfolie of beslag dat van bovenaf gegoten wordt in een poffertjespan. Een beetje profaan voorbeeld misschien, maar het is wel heel reëel. Ieder van ons heeft bepaalde vooroordelen, bepaalde uitgangspunten, van waaruit we onze werkelijkheid benaderen. Ieder kijkt ook naar de Bijbel vanuit een bepaalde gezichtshoek, met een bepaalde gekleurde bril op. Ieder van ons staat met een bepaald soort ‘poffertjespan’ in de hand als er informatie van de Andere Kant, van Boven Af naar ons toekomt.
Het is op dit punt meen ik, geliefde broeder, dat we heel eerlijk en kritisch moeten zijn tegenover onszelf én tegenover elkaar. Want ons treurige verschil in het verstaan van de Heilige Schrift is niet, dat jij je wel door de Heilige Geest laat leiden en ik niet of niet volledig, ook niet omgekeerd, dat ik mij wel open stel voor deze Geest van Israëls God Die de Geest is van Jehoshua en jij dat niet doet, of niet echt en helemaal. Maar het verdrietige punt is dat jij en ik van verschillende vooronderstellingen uitgaan.
Misschien mag ik zo vrij zijn te zeggen wat ik denk dat jouw vooronderstellingen zijn, jouw voorgevormde geestelijke ‘holtes’ waarin bij jou de Informatie van Boven naar binnen valt, om daarna mijn ‘poffertjespan’ bloot te geven. Met name als ik jouw verhaal lees over het verbond, dan hoor ik daarin de klassiek kerkelijke, Roomse, Lutherse en Baptistische vooronderstelling dat er een vrij radicaal verschil is tussen Oud en Nieuw Testament, en dus tussen het Oude en het Nieuwe verbond. Meestal wordt dit radicale verschil kortweg aangeduid met: Wet en Genade of Wet en Evangelie.
In het Oude Testament zou het gaan om de Mozaïsche Wet, om een strikt geordend wettisch leven voor Gods Aangezicht, in het Nieuwe Testament om de genade van Christus, om de vergeving van de zonden en de bevrijding van de Boze door Zijn bloedstorting, door Zijn opstanding uit onze dood en door Zijn Heilige Geest. Onder het Oude verbond worden aan het Godsvolk van buitenaf allerlei verplichte en onvoorwaardelijke regels opgelegd die tot in finesses alles in het leven en samenleven reguleren.
In het Nieuwe verbond daarentegen wordt van binnenuit door de Heilige Geest een nieuwe wet in het hart gelegd, een wet die eenvoudig bestaat in het ene grote gebod van de liefde.
En nu het kernpunt: sinds de genade die gekomen is door Jehoshua van Nazareth zouden de uiterlijke ordeningen er niet meer toe doen. Dat kunnen evengoed heidense, Romeinse, Germaanse of Afrikaanse ordeningen zijn, maakt niet uit. Het gaat om de liefde en nergens andersom. De Mozaïsche wet is vervuld en dus overbodig geworden voor wie gelooft in Jehoshua en zich door Zijn Geest laat leiden.
Dit is in grote lijnen het klassiek heidenchristelijke standpunt. In deze traditie, maar dan Baptistisch-Evangelisch gekleurd, ben jij als ik goed begrijp theologisch opgeleid, gevormd, voorgevormd en met deze voorgevormde holtes in je geest benader je de Bijbel, lees je de Galatenbrief etc. en kom je tot jouw kernachtige standpunt: Het is nu óf de Geest óf de wet. En ieder die het anders ziet, neemt Paulus niet serieus en wat nog veel erger is, heeft helemaal nog niets begrepen van het werk van de Heilige Geest in het dagelijkse leven.
Vanuit dit uitgangspunt heb je ook een héél andere visie op het Verbond en dus op het volk Israël: het Nieuwe Verbond is radicaal anders dan het Oude, het vervangt in feite het Oude. Volgens jou heeft Israël als volk ook geen toekomst, alleen als onderdeel van de gemeente, van het nieuwe Godsvolk in het Nieuwe Abrahamitische Verbond. Zoals de Tien Stammen, de ‘Efraïmieten’, al lang geleden hun volksbestaan verloren hebben en het ook nooit meer terug zullen krijgen, maar door de Evangelieverkondiging en hun geloof in Jehoshua toch weer opgenomen zijn in het Nieuwe Abrahamitische Verbond, zo zal uiteindelijk ook het Joodse volk zijn volksbestaan verliezen en opgaan in het grote geheel van de wereldwijde Messiaanse Gemeente.
Als apart volk met hun eigen unieke, door de eeuwen getoetste ervaringen en vaardigheden, met hun doorleefde kennis van de Torah, van de Bijbelse levensstijl, met hun bijzondere onderwijsdeskundigheden en muzikale liturgische talenten hebben de Joden volgens jou geen toekomst. Toekomst is er voor hen alleen als leden van het ene, nieuwe, algemene Godsvolk, samen met de overgebleven: ‘Efraïmieten’ en met alle anderen gelovigen uit de volkerenwereld.
Maar niet als uniek Godsvolk, als Zijn Eersteling, als voortrekker en licht der volken.
Als dit echt jouw visie is, dan komt dat dunkt mij toch heel dicht in de buurt van de oud kerkelijke vervangingsleer. Een vriendelijke variant ervan, maar het komt op hetzelfde neer: Israël als volk heeft afgedaan. Je ziet Israël niet als volk, als een eigen aparte volksgemeenschap van gezinnen en families met hun eigen identiteit, hun een eigen taal, hun eigen unieke kennis van de Torah, hun eigen specifieke onderwijsvaardigheden en kundigheden, met hun eigen unieke roeping om een priesterlijk, koninklijk volk te zijn, een voorbeeld voor de overige volken, een model van een geheiligde Torah-samenleving, aan wie de andere volken zich kunnen spiegelen, een licht der naties, dat alles is voorbij. Want de Torah is voorbij, het Oude Verbond is voorbij.
Mijn vóóronderstellingen daarentegen zijn totaal anders, omdat ik vanuit een heel andere traditie gevormd ben. Ik ben theologisch gestempeld en voorgevormd door de Calvinistische theologie. Calvijn was de eerste, begenadigde theoloog in de geschiedenis, die uitging van de volstrekte eenheid tussen Oud en Nieuw Testament: in wezen brengt het Nieuwe Testament ons niets nieuws, alleen wordt alles veel helderder en breder, wereldwijd. In mijn eigen woorden verder doorvertaald: Jehoshua van Nazareth is geen totaal nieuw verschijnsel en Zijn Geest evenmin en het Nieuwe Verbond ook al niet. Want ook al onder het Oude Verbond leefde Israël van genade en nergens anders van: Gods verrassende genade staat aan de basis van Israëls volksbestaan, denk aan het lamoffer op de Berg Moria dat Israëls stamvader, Isaäk, bevrijdde, denk aan het bloed op de deurposten in Egypte en vooral aan het dagelijkse lamoffer in de Tempel. Dit Lamoffer, elke morgen en namiddag, is de voortdurende herinnering aan Gods genadig handelen, aan Zijn Zelfovergave, aan Zijn Plaatsvervangende Liefde en tegelijk een voortdurende, dagelijkse heenwijzing naar hét Lam Gods in Wie de Unieke Liefde van Israëls Gods voor het oog van heel de bewoonde wereld een ongekend heldere en overduidelijke Gestalte kreeg: God Zelf neemt onze zonden op Zich en draagt ze weg.
Zelfs onder het Oude Testament was Jehoshua ook al zichtbaar aanwezig voor wie er oog voor had. Want Hij trok met Zijn volk mee door de woestijn, zegt Paulus in 1 Kor. 10 vers 4: de wonderlijke Rots die het Godsvolk onderweg voorzag van water was de Christus Zelf. En ook Mozes had al een bewuste relatie met Jehoshua, want volgens de schrijver van de Hebreeënbrief (11:26) verkoos Mozes bewust de smaad van Christus boven de Egyptische luxe. Die nauwe band tussen Mozes en Jehoshua bleek later ook op de Heilige Berg waar Wetgever Mozes samen met Profeet Elia, de Messiaanse voorloper die het volk terug riep tot de Torah, Jehoshua bemoedigde tot het vervullen van de Torah om als het Lam Gods de zonden niet alleen van Israël, maar van de gehele wereld weg te dragen.
Een ontroerend diepzinnig gebeuren dat de eenheid van Oud en Nieuw Testament onderstreept en dat geheel in de lijn ligt van de Bijbelse kernwaarheid dat Jehoshua van Nazareth niemand minder is dan de zichtbare en duurzame gestalte van JHWH, de Altijd Aanwezige. Hij is de ‘IK ben ErBij’ (‘Ehjeh) Die eerder vluchtig en flitsend verscheen aan Abraham en Mozes en Die sprak door de mond van Israëls profeten: 33 jaar was deze ‘IK ben ErBij’ (JHWH) onder Zijn volk aanwezig. Jehoshua noemt zich vele malen ‘IK ben ErBij’; tegenover Zijn tegenstanders bij de gevangenneming (Joh. 18:5,8) noemt Hij zich ook letterlijk met deze Naam : ‘IK ben ErBij Die gij zoekt’= Ego Eimi in het Grieks = terugvertaald in het Hebreeuws: ‘Ehjeh’ (Ex.3:14).
En ook al onder het Oude Testament kon het de Heilige Geest behagen om de Wet, de hele Mozaïsche Torah, met zijn unieke ordeningen voor de tijd (de dagelijkse, wekelijkse en jaarlijkse getijden) en voor het aardse bezit (het geven van de eerstelingen, de tienden, Shabbatsjaar, Jubeljaar ) in het menselijk hart te leggen, zoals o.a. blijkt uit Ps. 37 vers 31: ‘de wet van zijn God is in zijn hart’, en uit Ps. 119, een Psalm die eigenlijk één lange lofzang is op de verinnerlijking van de Mozaïsche Wet, waarbij geen enkele sprake is van dwang van buiten af, van wetticisme, maar van enkel vreugde: simchat Torah!
Eerlijk gezegd is die ervaring van de dichter van Psalm 119 ook mijn persoonlijke ervaring: de Geest van Jehoshua legt de Torah in mijn hart, niet alleen het kerngebod, maar ik ervaar ook de vreugde en de zegen zowel van de ordeningen voor het aardse bezit als voor de ordening van de tijd. Ik ervaar de zegen van de richtlijn voor het geven van de tienden, maar Jehoshua liet mij ook al meer dan 30 jaar geleden ontdekken welke zegen Hij voor de wereld in petto heeft wanneer de volken eindelijk de grote economisch richtlijnen van het Shabbatsjaar en het Jubeljaar serieus zouden nemen. Ook ervaar ik al bijna 40 jaar de zegen van de wekelijkse Shabbatsviering en in de loop van de tijd liet Zijn Geest mij de vreugden beleven die gekoppeld zijn aan de Bijbelse viering van het Pesach-Shavuot/Paas-Pinksterfeest en van Sukot/Loofhuttenfeest. Daarbij voel ik steeds meer weerstand tegen het heidense Midwinterfeest, dat ten onrechte vermengd is met het Christusgeboorte feest en krijg ik toenemende weerzin tegen dat het heidense kabaal, bij de overgang naar een nieuw jaar in onze Romeinse, heidense kalender. Meestal kruip ik diep onder de dekens met watjes in de oren om er niets van te hoeven meemaken.
Hoe heel anders, hoeveel geestelijker is de Bijbelse Nieuwjaarsviering, die in principe al begint met Pesach, maar pas echt gevierd wordt vanaf wat we Rosh Hashanah noemen, de dag van het Bazuingeschal/ de Shofardag: geen heidens kabaal, maar het doordringende Shofargeluid dat ons oproept tot zelfinkeer, oproept om ons voor te bereiden op de ontmoeting met de Heilige God op Jom Kipur, de Dag van de herdenking van de Verzoening met Hem Die onze zonden op Zich neemt en wegdraagt zoals het gesymboliseerd is in het Offerlam dat beladen met de zonden van het Godsvolk de dood, de woestijn in wordt ingestuurd. Een voorschrift dat precies in het midden, in het hart van de Torah staat (Lev.16:21) en dat naadloos aansluit op het Evangelie: zie het Lam Gods (Joh. 1:29) Hoe kan men zeggen dat de Torah een wettische wet is! Is dit niet Godslasterlijk?
Nauw samenhangend met de veronderstelde, volstrekte eenheid tussen Oud en Nieuw Testament is de volstrekte eenheid tussen de beide Verbonden. Het Nieuwe Verbond ligt volledig in het verlengde van het Oude, zoals een huwelijksverbond in het verlengde ligt van de verloving: bij een huwelijk wordt de verloving niet opgeheven, niet afgeschaft, maar verdiept, verinnigd, vervuld. Zo vloeit ook het Nieuwe uit het Oude voort. Het Nieuwe Verbond was al in het Oude aanwezig (Jehoshua was er al, ‘eer Abraham was ben Ik, Joh.8:58, de Heilige Geest was er al, Mark.12:36, en de Torah was al in het mensenhart, Ps.37:31). Maar wat vroeger doorgaans verborgen aanwezig was en niet voor ieder volop toegankelijk, dat is sinds de verschijning van Jehoshua en de uitstorting van de Heilige Geest op de Pinksterdag algemeen, voor ieder toegankelijk: de Geest is uitgestort op alle vlees en ieder die zijn hart voor Hem opent en het Woord wil horen kan het Woord ontvangen in zijn hart.
Dit zijn dus, globaal genomen, mijn vooronderstellingen: de Bijbel is een eenheid, ook JHWH en Jehoshua zijn Eén, Jehoshua is het Woord Gods, niet alleen het scheppingsWoord, maar ook het verbondsWoord aan Abraham en ook vleesgeworden Woord dat neerdaalde op de Sinai, Hij is de Torah in levende lijve. Vanuit deze gezichtshoek, met deze bril op lees ik de Bijbel, met deze ‘poffertjespan’ in de hand luister ik naar de Stem van de Geest en laat ik het ‘heilige beslag’ in de voorgevormde ‘holtes’ vloeien. Met deze ‘pan’ in mijn hand luister ik dus ook naar Paulus in de Galatenbrief, waarin hij krasse uitlatingen doet. Maar die niet in tegenstelling zijn met het advies dat de apostelen in Jeruzalem (met zoveel woorden en helder voor de goede verstaander, (Hand.15:21) gaven aan de jonge Christenen uit de heidenen: om wekelijks in de synagogen de Mozaïsche Torah te horen = met een open hart te overwegen = de Woorden Gods onder leiding van de Geest via de oren naar binnen te laten gaan. Want alleen wie hoort, ontvangt het Woord in het hart. Wie zijn oren blokkeert vanuit verkeerde vooronderstellingen, blokkeert de werking van de Heilige Geest.
En ook staan Paulus’ krasse uitspraken in de Galatenbrief niet in tegenstelling tot de profetische uitspraken van Micha en Jesaja: dat in de toekomst de volken (!) der aarde (niet groepsverbanden van vrome individuen, niet de Messiaanse voorhoedes of gemeenten, maar volken, geslachten, families) zullen optrekken naar Jeruzalem om de Torah te horen, om de diepe en rijke zin ervan te vatten en deze zinvolle Richtlijnen voor de ordeningen van de tijd en het aardse bezit toe te passen in hun volkssamenleving, zodat er vrede op aarde komt tussen de volken (Micha 4:1-4; Jes.2:1-4).
Het is immers overduidelijk dat het woord ‘torah’ bij Israëls profeten niet slechts doelt op het kerngebod van de liefde, maar dat Micha en Jesaja hier met het oog op een vreedzame volkerensamenleving vooral doelen op de grote Richtlijnen voor de ordening van de tijd en het aardse bezit: het kerngebod van de liefde wil gestalte krijgen in de liefdevolle ordeningen van de Mozaïsche Torah!
Omdat de Bijbel een eenheid is, kán Paulus niet in tegenspraak zijn met deze visie van Jesaja en Micha en ook niet in tegenspraak met Mozes zelf, met de Liefdevolle Torah ordeningen van het rusten en vieren op Zijn tijd, het renteverbod, het geven van de tienden, de herverdeling van het aardse bezit op Zijn tijd en zo veel liefdevolle regels meer. Ordeningen die daardoor radicaal verschillen van de wereldse, Romeinse Westerse ordeningen die in principe bepaald zijn door eigenbelang en winzucht met alle rampzalige gevolgen: de onbarmhartige structuur van onze moderne geldeconomie, met zijn nagenoeg onbeperkte mogelijkheden tot uitbreiding van het aardse bezit, met zijn hardvochtig leen- en rentebeleid, komt niet alleen aan de dag in de schreiende armoede van miljoenen ver weg en in een onbeheersbare vluchtelingenstroom, maar ook in de ontstellende nood van de tienduizenden dak- en thuislozen in onze eigen Westerse wereld.
De goedbedoelde en bitter noodzakelijke ontwikkelingshulp en ook de zeer zinvolle kerkelijke diaconale dienstverlening blijven in feite marginaal, ‘druppels op gloeiende platen’, zolang de volken in een radicale bekering niet besluiten hun leven en samenleving in te richten volgende de liefdevolle Richtlijnen van de Mozaïsche Torah, in onopgeefbare verbondenheid met Israël als Gods Eersteling, als eerste Godsvolk. Niet alleen in onopgeefbare verbondenheid met enkele vaak loshangende groepen van gelijkgezinden in Israél, maar ook en vooral met Israël als gehele volksgemeenschap, als het vanouds Messiaans volk, geroepen om een licht der naties te zijn, een koninkrijk van priesters (Ex.19:6).
Beste Harold, nee, het is volstrekt onzinnig om elkaar in de haren willen vliegen of om de oren te slaan met zware beschuldigen over ‘bezeten zijn van een verkeerde geest’ of over ‘het niet laten doorwerken van de Heilige Geest in ons leven.’ Maar we mogen wel elkaars ‘poffertjespan’ kritisch bekijken. En ik meen dat die van jou niet goed gevormd is, dat jij de Bijbel benadert vanuit een verkeerde tegenstelling tussen Oud en Nieuw verbond. Dit is niet alleen een achterhaalde, Roomse, Baptistische en Lutherse vooronderstelling, maar ook een griezelig gevaarlijke: deze geconstrueerde tegenstelling tussen Wet en Evangelie maakt ons in principe blind voor het geheim van het Joodse volk, als volk, als uitverkoren volk met enorme talenten ten dienst van de volkerenwereld die meer dan ooit in verwarring en wanhoop verkeert. Deze blindheid loopt historisch gezien onherroepelijk uit op het verwerpen van het Joodse volk, met alle vreselijke gevolgen daarvan: er loopt een lijn van Luther tot aan de Holocaust. Maar misschien kun je mij van het tegendeel overtuigen en heb jij goede argumenten om mijn Calvinistisch uitgangspunt op Bijbelse basis te weerleggen.