Wat is Chanukah? Het is het feest dat in de Bijbel (Johannes 10:22) het Vernieuwingsfeest wordt genoemd, ter herinnering aan de vernieuwing, de herinwijding van de Tempel in Jeruzalem. Dat gebeurde in de tweede eeuw vóór Christus in het jaar 168. Chanukah is een vrolijk lichtfeest dat acht dagen duurt: iedere dag wordt op een speciale achtarmige kandelaar (met nog een vóór-armpje) een extra kaars aan gestoken. Men geeft elkaar cadeautjes en eet oliebollen, soefganiot. Waarom oliebollen? Ter herinnering aan de kandelaar die in de hernieuwde Tempel acht dagen op één klein kruikje ‘oude olie’ bleef branden. Men sprak van een ‘Nes Gadol’ een groot wonder!
Een bevrijdingsfeest
Chanukah herinnert aan meer dan alleen de herinwijding van de Tempel. Het is vooral het feest ter herinnering aan de terugkeer van een geheel volk naar de Bijbelse godsdienst, naar de Bijbelse levensstijl. Wat was er namelijk aan voorafgegaan? Een tot dusver ongekend vreselijke verdrukking onder leiding van de Grieks-Hellenistische dictator Antiochus Epifanes. Alles wat met de Bijbelse godsdienst te maken had werd verboden. Alles wat in de Mozaïsche Torah aan het Godsvolk Israël was voorgeschreven werd onder dwang afgeschaft: men mocht als gezin of familie geen shabbat meer houden, men moest gewoon doorwerken. Men mocht als volksgemeenschap geen bevrijdingsfeesten meer vieren, geen Pesach, geen Shawu`oth, geen Sukoth. Niet alleen was dit alles verboden, op overtreding ervan stond zelfs de doodstraf. Gebedsriemen mocht men niet leggen, de besnijdenis en koshere slacht was verboden en de Grieken offerden varkens op het Tempelplein en bewezen op die heilige plek eer aan het beeld van de Griekse god Zeus.
Een afgrijselijke verdrukking voor het Joodse Godsvolk. Deze Griekse dictatuur die puur antisemitisch was, geldt niet alleen als één van de eerste in zijn soort in de wereldgeschiedenis, maar ook als model voor de allerlaatste dictatuur: de zogenaamde ‘Grote Verdrukking’ die voorafgaat aan de volledige doorbraak van het Messiaanse Vrederijk, zoals de geboorteweeën vooraf gaan aan de geboorte van een mensenkind.
Antiochus Epifanes geldt als het prototype van de Antichrist.
Een bekeringsfeest
Niet alleen de bevrijding uit deze afgrijselijke dictatuur is het kernthema van Chanukah, maar vooral ook de herinvoering van de Bijbelse godsdienst, de terugkeer van een hele volksgemeenschap naar de Bijbelse levensstijl. Hét kernthema is de radicale volksbekering. Chanukah is vooral een bekeringsfeest, een jaarlijkse herinnering aan een totaal nieuwe start als apart Godsvolk: in alle vrijheid mocht men weer elke week de Shabbat vieren en in het voorjaar de Sedermaaltijd houden en in het najaar een loofhut bouwen ter herinnering aan de bevrijding uit die andere verdrukking, de Egyptische, die niet direct geestelijk-religieus, maar vooral lichamelijk was.
Chanukah tegenover het Kerstfeest
Dit jaar valt de Chanukah-tijd voor een groot deel samen met de Kersttijd. Het verschil tussen beide feesten is groot: Chanukah wil ons elk jaar herinneren aan de noodzaak om ons af te keren van het heidendom, Kerst is juist het feest van de toe-keer tot en de vermenging met het heidendom. Bij het Kerstfeest wordt het Christelijk gedenken van de geboorte van Jezus/Jêhoshua` gekoppeld aan het heidense Midwinterfeest. Het is zo goed als zeker dat Zijn geboorte juist niet plaats vond in een koude winternacht. In de velden Efrata was daar in winternachtkoude geen herder te bekennen. Bovendien organiseert geen enkele keizer een volkstelling in de wintertijd. We moeten wellicht eerder denken aan het voorjaar, kort voor het Pesachfeest als de herders met hun kudden zich zo dicht mogelijk ophielden bij Jeruzalem, met het oog op de vele lamoffers die nodig waren voor de Pesachmaaltijden van de duizenden pelgrims in de Godsstad.
Kerst is een romantisch feest, sfeervol, we verkeren even in een andere werkelijkheid, vluchten even weg voor de harde realiteit van elke dag, we kunnen even wegdromen en het verleden vergeten. Chanukah daarentegen is het feest van het gedenken, van het levend houden van het verleden, van de herinnering aan de terugkeer van heel het Godsvolk naar de Bijbelse levensstijl.
Chanukah en wij
Wat hebben wij met Chanukah van doen? Chanukah doet ook op ons als ‘heidenchristenen’ een beroep. Het woord ‘heidenchristenen’ is op zich niet negatief: ‘de heidenen’ betekent gewoon ‘de volkerenwereld buiten Israël’ en heidenchristen zijn de Christenen uit de volken in onderscheiding van de Joodse Christenen. Maar het kan ook een negatieve lading hebben: heidenchristenen zijn zij die zich nog steeds in meerdere of mindere mate laten bepalen door de heidense levensstijl en onbewust, maar vaak ook zeer bewust, de Bijbelse levensstijl, zoals die door God Zelf in Zijn Onderwijzing (Thorah) aan Mozes is meegedeeld, afwijzen. Voor de ordening van de tijd volgen wij nog steeds de ‘heidense’ kalender, en voor het omgaan met het aardse bezit houden we ons doorgaans nog aan de ‘heidense’ richtlijnen.
Ook op ons als heidenchristenen doet Chanukah een beroep. Chanukah is de jaarlijkse oproep om eindelijk ook óns leven en samenleven te ordenen volgens de Goddelijke Richtlijnen:
a. voor het ordenen van de tijd waardoor de relatie met God onze Bevrijder in tact blijft: het in acht nemen van de wekelijkse rustdag, het gedenken van Gods bevrijdend handelen in Israëls geschiedenis: niet alleen de lichamelijke bevrijding (Pesach/Pasen), maar ook de geestelijke bevrijding door de Neerdaling van het Woord en de Geestelijke Aanwezigheid van Israëls God (Shawu’oth/Pinksteren).
b. voor het ordenen van het aardse bezit, waardoor de relatie met God de Schepper in tact blijft: zoals het afstaan van de eerste vruchten, het geven van de tienden, het regelmatig laten rusten van Gods goede aarde en het periodiek herverdelen van het grondbezit, ons menselijk oerkapitaal, zodat men nooit levenslang knecht/slaaf hoeft te zijn en er perspectief komt in de ellende van miljoenen armen en hongerigen. Het woord ellende betekent letterlijk: uit het land zijn, landloos, zonder oerkapitaal, zonder een wijnstok en een vijgenboom om onder te zitten en het leven te vieren (Micha 4:4).
Over het eigenwillig veranderen van de Shabbat en het loskoppelen van de Christelijke gedenkdagen van de in de Bijbel genoemde ‘Feesten des HEREN’, zie ook dit artikel van drs. J. van Barneveld.