Over de terugkeer van de godsdienst in de publieke ruimte
Godsdienst moet achter de voordeur, maar hoort ook thuis in de publieke ruimte, te midden van de samenleving. De Bijbels-Hebreeuwse godsdienst is niet alleen een uniek bindmiddel – als geen ander bevordert de Hebreeuwse godsdienst de onderlinge saam-horig-heid: door te horen naar het Woord, door samen te leren – maar ook een uniek en universeel normerend systeem dat perspectief biedt op een welvarende samenleving, waarin ieder tot zijn of haar recht komt: ‘ieder onder eigen wijnstok en vijgenboom’
Respect voorleven achter de voordeur
‘G’d achter de voordeur’ is een terechte stelling. Onze samenleving is in beginsel geen knikkerbak van losse individuen, maar een samenstel van diverse samenlevingsverbanden met in de kern het leefverband van ouders en kinderen ‘achter de voordeur’. In dit primaire samenlevingsverband van het gezin zijn het de ouders die als eersten de taak hebben hun kinderen respect voor hun Schepper bij te brengen, in te prenten en voor te leven. Als ouders moeten zij ook voortdurend zichzelf inprenten dat niet zij het zijn die hun kinderen ‘maakten’, maar dat zij zelf samen met hun kroost een ‘maaksel’ zijn, een ‘schepsel’ van Hoger Hand, bedacht door een Creatieve Kunstenaar die elk schepsel ontwierp op basis van een unieke naam, een volstrekt eigen identiteit. Bewustwording van deze feitelijkheid wekt zowel bij ouders als in kinderharten een vanzelfsprekend respect tegenover deze alles en iedereen overstijgende Goddelijke Grootheid.
Dankbaarheid
Gekoppeld aan dit diepgewortelde respect is een diep verankerde dankbaarheid. Een dankbaarheid die uitingsvorm wil krijgen in de dagelijkse lofzegging/lofzang aan de huistafel, met als hoofdzaak: de dankzegging over het dagelijkse brood en over de wijnbeker in het weekend. Immers deze alles en iedereen overstijgende Goddelijke Grootheid is ook de Schepper van het diepzinnige brood en van de even diepzinnige wijndruif. Waarom diepzinnig? Omdat brood en wijn als geen andere scheppingsgave verwijzen naar het Karakter, het Wezen, het Hart van deze alles en iedereen overstijgende Goddelijke Grootheid: G’d onze Schepper is niet alleen onbeschrijfelijk groot in macht en majesteit – ‘met wie wilt gij Mij vergelijken dat Ik hem zou gelijk zijn?’ (Jesaja 40:25) – Hij is ook onbeschrijfelijk Groot in liefde, in meeleven, in geduld, in trouw en verdraagzaamheid. Het zijn deze twee laatkomers in de schepping*, het brood en de wijn, die dit Wezen van G’d symboliseren: zo groot is Zijn Liefde voor ons onwillige, van Hem afkerige schepselen dat Hij onze zonden op Zich neemt en wegdraagt, Zich volledig met ons vereenzelvigt, tot in onze schuld en dood toe. Ter wille van ons laat Hij Zich verbrijzelen als een graankorrel, laat Hij Zich uitpersen als een wijndruif. Achter de voordeur doen vader en moeder dienst als priesters aan de huistafel. De basis van alle liturgie is de dankzegging/eucharistie over het dagelijks brood en over de wijn in het weekend. In deze twee handelingen bundelt en concentreert zich de dankbaarheid voor al G’ds scheppingsgaven.
* Van brood is eerst sprake na de zondeval (Genesis 3:19) en van wijn pas na de zondvloed (Genesis 9:20).
Respect voor de ouders
Het door de ouders ingepeperde en voorgeleefde respect voor deze alles overstijgende Goddelijke Grootheid straalt af op de kring van Zijn afgezanten, Zijn vertegenwoordigers, Zijn handlangers. Tot deze kring behoren in de allereerste plaats de ouders zelf. Zij zijn de eersterangs Godsgezanten en verdienen in die unieke positie alle respect: ‘eert Uw vader en Uw moeder’. Ouders kunnen hun kinderen geen respect afdwingen, maar zij kunnen wel respect winnen door op gepaste wijze hun positie als Godsvertegenwoordiger uit te leggen en vooral door zelf tot het uiterste respectvol te zijn in spreken en handelen tegenover deze alles en iedereen overstijgende Goddelijke Grootheid.
G’d ook buiten de voordeur, in het publieke domein
Hoe terecht de stelling ‘G’d achter de voordeur’ ook is – dáár, in de gezinnen wordt de basis gelegd voor respect en dankbaarheid tegenover Hem – zonder meer is deze slogan toch te eenzijdig, zelfs minder dan een halve waarheid. Want deze alles en iedereen overstijgende Goddelijke Grootheid wil present zijn in heel de samenleving, te midden van heel de volksgemeenschap. Hij wil bewust, ook in het publieke domein, erkend, gerespecteerd en bedankt worden door middel van lofzegging en lofzang. Hij wil present zijn, niet om ons te betuttelen maar om ons te zegenen tot welzijn van heel de volksgemeenschap. Zoals de Psalmist het voorzegt: ‘welzalig (of beter: welvarend*) is het volk welks G’d de HERE is’ (Psalm 144:15). In de voorgaande verzen somt de dichter een serie zegeningen op waarmee de enorme welvaart wordt omschreven.
De volle waarheid is dus dat ook de kring van Godsgezanten veel meer omvat dan alleen de ouders achter de voordeur: ook leraren, politici, politie en justitie, kortom alle gezagsdragers die namens G’d een opvoedende, toezichthoudende of hulpverlenende taak hebben zijn Godvertegenwoordigers op wie het gezag en dus het ontzag voor G’d afstraalt.
Waar in de gezinnen door een Bijbels religieuze opvoeding de basis gelegd wordt voor het respect tegenover G’d, worden alle voorgangers en leidinggevenden in dit respect betrokken. De Bijbels-Hebreeuwse Godsdienst inspireert de volkscultuur en bevestigt sociale structuur in een samenleving.
* Het Hebreeuwse woord ‘ashré komt van het werkwoord ‘áshar: voortgaan, of in langzamer tempo: voortschrijden. Meestal wordt het vertaald met: (wel)zalig of gelukkig. Gelukkig zijn duidt ook op voortgaan: het is gelukt = het is goed gegaan. In ons woord wel-vaart zit eveneens die voortgaande beweging.
De Bijbels-Hebreeuws Godsdienst, een uniek bindmiddel
Elke godsdienst heeft een samenbindend effect: het samenzijn in een gewijde ruimte, het samen luisteren naar een godsdienstige toespraak of lezing, het samen bidden of zingen geeft en versterkt een gevoel van verbondenheid. Met andere woorden: collectief ritueel geeft voeding aan de gemeenschappelijke cultuur en versterkt de sociale structuur. Voor de Bijbels-Hebreeuwse godsdienst geldt uiteraard hetzelfde, maar hier komt toch nog een extra element bij. Wat bij andere godsdiensten wel in meerdere of mindere mate aanwezig is, het studie-element, krijgt in de Bijbelse Hebreeuwse godsdienst zeer sterk accent: ‘Hoor Israël’, is een kerngebod! Het samen horen naar het Woord van G’d en het samen bestuderen ervan, het samen leren typeert de Bijbels-Hebreeuwse godsdienst in hoge mate. De belangrijkste religieuze activiteit is niet het gebed, niet de lofzegging of lofzang, maar de gerichtheid óp en openheid vóór de Stem van G’d Die tot ons komt in Zijn Woord en Die door de Heilige Geest specifiek op onze oren en harten wordt afgestemd. Het gaat daarbij niet om het leren napraten van grote godgeleerden, maar om het zelfstandig leren beluisteren en bevragen van de Heilige Schrift. Basiskennis van de Schrifttaal, met name van het Hebreeuws, is daarvoor van essentieel belang. De Bijbels-Hebreeuwse gemeente is te typeren als een studiegemeenschap: het samen horen bevordert en bevestigt de saamhorigheid.
De Hebreeuws-Bijbelse Godsdienst als normerend systeem
Behalve een bijzonder bindmiddel is de Hebreeuws-Bijbelse godsdienst ook een bijzonder normerend systeem. Een zeer wezenlijk bestanddeel van de Hebreeuwse Bijbel is de Mozaïsche Torah, die voor een belangrijk deel bestaat uit regels en richtlijnen: de Joodse traditie telt 613 geboden en verboden! In deze veelheid zijn een viertal hoofdlijnen te onderscheiden*:
1. Richtlijnen voor de ordening van de tijd (dagelijkse getijden, wekelijkse Shabbat, jaarlijkse feesttijden).
2. Richtlijnen voor de ordening van het aardse bezit (geven van tienden en eerstelingen, regelmatige/periodieke kwijtschelding van schulden en herverdeling van het grondbezit).
3. De al eerder genoemde richtlijn voor het eerbiedigen van de aparte positie van ouders en oudsten: alle mensen zijn gelijk, maar niet gelijktijdig, alle mensen zijn niet tegelijk geboren, er zijn eerderen, ouderen die als zodanig gerespecteerd moeten worden (Exodus 20:12).
4. Richtlijnen afgestemd op een kleinschalige, agrarisch-ambachtelijke samenleving, richtlijnen die helaas in principe niet meer passend zijn voor onze moderne, volgens eigen inzichten geordende (geïndustrialiseerde, oververstedelijkte en oververtechniseerde) grootschalige, massamaatschappij.
* Men kan de Torah ook voor een belangrijk deel samenvatten in drie woorden: alles min één. Van alle bomen mochten Adam en Eva eten, behalve van één; op alle dagen mogen wij werken zoveel we willen, behalve op één dag, de Shabbatdag; alle opbrengsten uit Gods goede aarde mogen wij ons toe-eigenen, behalve de eerstelingen en alles wat wij verdienen mogen we houden voor ons zelf, behalve één tiende.
Op deze manier wil de Torah ons inprenten dat alles van God is, heel de aarde met alles wat groeit en bloeit is van Hem, en van dit alles mogen we volop genieten, behalve van één: met het afzien van dit ene deeltje erkennen en bedanken we Hem als de gulle Gever.