Een verrassend initiatief. Religie is de ziel van de cultuur; een losgekoppelde cultuur is een ontzielde cultuur, die gaat ontaarden en die tenslotte te niet gaat. Voor de wereldwijde cultuurcrisis is er maar één reëel perspectief: samen terug naar de Bron.
De aanleiding tot dit artikel is een vraag van een lezeres. Zij is in haar woonplaats ergens in de Biblebelt betrokken bij een integratieproject van ‘andersgelovigen’ (Moslims vooral) in de Nederlandse cultuur. Omdat men daarbij ook tekstmateriaal wil gebruiken, vroeg zij mij naar mijn visie op de relatie tussen religie en cultuur. Zelf maakte zij daarbij nog een notitie over de mogelijkheid om ‘het beste’ uit alle religies met elkaar te verenigen, omdat ‘de hoop en de droom’ in alle religies in wezen dezelfde zijn. Op de mogelijkheid of onmogelijkheid ervan kom ik aan het slot nog even terug. Nu vooral over die zeer interessante kernvraag: wat is religie, wat is cultuur en hoe verhouden zich die twee?
Religie is herverbinding
Eerst iets over het woord religie dat letterlijk betekent: herverbinding Het komt van het Latijnse religo: naar achteren vastbinden, terugverbinden, dat volgens het woordenboek van Muller-Renkema mogelijk een samenvoeging is van re (her) en ligare (binden). We moeten ons herverbinden, want we zijn als mensheid losgeraakt van de Bron, van de HERE God, van de God van Abraham, Isaäk en Jacob, de God ook van Ismaël, de oervader van de Moslims. Via de re-ligie moeten we ons opnieuw ligare/verbinden met Abrahams God, de Gans Andere. HIJ is niet te vergelijken met de bekende volksgoden, HIJ komt van de OverKant, HIJ is letterlijk een Iwri, een ‘Hebreeër’.
Twee soorten religie: van Onderop en van Bovenaf
Hoe kunnen we ons herverbinden? Globaal genomen zijn er twee soorten religies: de religie van Onderop en de religie van Bovenaf. Bij de eerste (en daaronder vallen de vele volksreligies) moeten wij zelf deze herverbinding tot stand brengen: we moeten proberen door gebeden, door offergaven en vooral door onze daden van zelfopoffering de beledigde en verstoorde Godheid gunstig te stemmen en zo de relatie te herstellen. Bij de tweede, en dat is de unieke Bijbelse religie, is het God Zelf Die de herverbinding tot stand brengt: God Zelf komt naar ons toe, zoekt ons op, vereenzelvigt Zich met ons, neemt onze schuld op Zich en draagt die weg. Nogmaals: hiermee is het unieke van de Bijbelse godsdienst getypeerd zoals het kernachtig is gesymboliseerd in het offerritueel op Jom Kipur en zoals het historische gestalte kreeg in de Godsverschijning van de Man uit Nazareth, Die in Zijn sterven en opstanding voor de ogen van heel de toenmalig bewoonde wereld het unieke toonbeeld is geworden van Gods Vergevende Liefde: God Zelf neemt onze zonden op Zich en gaat ons herverbinden (Leviticus 16:21, Johannes 1:29, 19:30; zie ook Psalm 32:5, voor vergeven staat daar het Hebreeuwse woord násá’: dragen, op zich nemen, wegdragen).
Alle grote religies zijn losgekoppeld van de Bron
Het is onmiskenbaar dat de Islam, die wortelt in de Bijbelse Hebreeuws-Abrahamitische godsdienst – Ismaël was immers een zoon van Abraham – helaas is losgekoppeld van deze Originele Bron. Op z’n minst is het Godsbeeld vereenzijdigd: God als de strenge Heerser die totale onderwerping eist (‘islam’ betekent: onderwerping), verder is er sterke nadruk komen te liggen op de eigen godsdienstige verplichtingen en is het toekomstbeeld versmald: het gaat om het hemels paradijs en niet om het paradijs op aarde, waar de Bijbel mee begint en eindigt (Genesis 2, Openbaring 21:3). In het voorlaatste nummer van dit magazine is uiteengezet hoe alle grote religies, niet alleen de Islam maar ook het Hindoeïsme/Boeddhisme en de Chinese religies te zien zijn als losgekoppelde uitlopers van deze Bijbelse, Hebreeuws-Abrahamitische religie. Losgekoppeld en daarna verbonden met de in al deze gebieden aanwezige volksreligies en de daarop afgestemde culturen, met als gevolg een ernstige vervorming, vervlakking of vereenzijdiging, waarbij vrijwel in al deze religies het kernthema van de Hebreeuws-Bijbelse religie (Gods Vergevende Liefde) verloren geraakt is en de originele van Bovenaf-religie ontaard is in religies van Onderop.
Cultuur, een breed begrip
Tot zover over religie, nu de vraag: hoe zit het met de relatie tussen religie en cultuur. En dan cultuur in de brede zin van het woord. Het woord heeft allereerst betrekking op de puur godsdienstige cultuur, op de eredienst of de zogenaamde cultus (er is duidelijk woordverband tussen cultuur en cultus) met zijn velerlei gebeden, zijn speciale muziek en zang, zijn deskundige onderwijzing en hoopgevende toespraken. Maar het woord omvat veel meer, ook de diverse samenlevingsvormen (met name de man-vrouwrelatie) vallen daaronder en niet te vergeten ook de omgang met Gods schepping. We spreken over landbouwcultuur en over het in cultuur brengen van de aarde. Het Latijnse woord cultura betekent zelfs in de eerste plaats: landbouw, het bewerken en onderhouden van Gods goede aarde, wat ooit de originele opdracht was aan Adam (Genesis 2).
Elke religie wil zich uitdrukken in een bepaalde cultuur
Religie en cultuur zijn onlosmakelijk verweven. Religie, de herverbinding met God (met welke godheid dan ook) is de ziel van elke cultuur. Anders gezegd: elke religie wil uitdrukkingsvormen krijgen in de cultuur = in de cultus (in de eredienst), in de relatie man-vrouw en in de wijze waarop wij omgaan met Gods goede aarde. Daarom is de Islamcultuur de zichtbare uitwerking of ‘buitenkant’ van Islamreligie en is de Hindoecultuur de ‘buitenkant’ van de Hindoereligie. Een cultuur losgekoppeld van religie is dan ook in wezen een dood ding, al worden de vormen nog wel in acht genomen: gaandeweg gaat de cultuur ontaarden tot stervens toe. Zoals de Grieks-Romeinse cultuur instortte toen die van zijn heidense volksreligie was losgeraakt nadat men nog tevergeefs (syncretistisch) had getracht om ‘het beste’ uit de diverse religies bijeen te rapen. Datzelfde is gaande in onze ‘moderne’ Westerse cultuur die losgekoppeld is van de Bijbelse religie (= van Israëls God, van Zijn Unieke Vergevende Liefde, Zijn Unieke Trouw en Betrouwbaarheid), ontzield is en nu bezig is in te storten, met als symptomen een bijna mateloze, ongekende huwelijksontrouw en een even mateloze en ongekende corruptie in nagenoeg alle lagen van de bevolking.
Andere gebedscultus
In de Islamwereld wordt door Westerse invloeden de relatie tussen religie en cultuur globaal genomen wel iets zwakker, maar de cultuur blijft nog sterk bepaald door de achterliggende Islamitische religie die een ander soort cultuur tengevolge heeft. Dat blijkt nog duidelijk in de Islamitische cultus die o.a. getypeerd is door een andere, neerbuigende wijze van bidden. In het Jodendom en ook in het origineel Bijbelse Christendom gaan de mannen staan bij het bidden; in de Islam buigen de mannen diep voorover, met het hoofd naar de grond. Dit vanwege een andere religieuze Wortel. Of anders gezegd: vanwege een ander Godsbeeld, dat eenzijdig autoritair is, niet gevend, niet liefdevol vergevend, maar veeleisend.
Andere man-vrouwrelatie
Een cultureel verschil dat wortelt in de religie (in de Godsrelatie) is de relatie tussen man en vrouw. In de Bijbelse visie staat de vrouw niet onder de man, ook niet gewoon naast de man, maar ze staat (en dat is heel apart!) ‘als tegenover’ hem: keneged (Genesis 2: 20). In de meeste Bijbels wordt de Hebreeuwse uitdrukking keneged vertaald met ‘die bij hem past’. Ja, hoe ‘past’? Als de vingers van de ene hand op de andere gelegd worden, past de duim niet op de duim en de pink niet op de pink. Alleen als de handen met de binnenkant naar elkaar toe tegenover elkaar staan (keneged), passen alle vingers op elkaar. Zo alleen passen man en vrouw bij elkaar: de vrouw op gelijke hoogte, maar in een aparte positie tegenover de man. De man als zodanig heeft in de Bijbelse cultuur in tegenstelling tot de man in de Islamcultuur geen greintje autoriteit over de vrouw! De vrouw moet wel respect tonen voor het Goddelijke Woord (Torah), waarvan de man de drager is. Tenminste als de man in het spoor van de eerste man, Adam, zich dat Woord, die Goddelijke Onderwijzing, heeft toegeëigend. Het was immers de man, Adam, aan wie God als eerste Zijn zegenrijke Torahregels heeft meegedeeld (Genesis 2:16). Elke man is in principe geroepen om in Adams spoor drager van Gods Woord te zijn.
Andere politieke cultuur
Een ander Godsbeeld – God als absolute Heerser Die onvoorwaardelijke onderwerping en blindelingse gehoorzaamheid eist – leidt tot een andere politieke cultuur. Deze Goddelijke autoriteit straalt behalve op de vaders in de gezinnen vooral af op de ‘vaders’ in de politiek. Zelfs een Turks, op het Westen georiënteerde politcus als Erdogan worstelt hiermee. Bij de laatste verkiezingen beloofde hij zijn Islamitische partij te zullen vormen naar het model van de Christen-democratische cultuur in Europa. Een cultuur die bepaald is door de relatie met de God van de Bijbel Die hoe Hoog verheven ook, dienst doet als een Gesprekspartner voor zijn volk en vooral als een Onderwijzer (Torah betekent letterlijk ‘onderwijs’). Nog maar nauwelijks aan de macht vergeleek Erdogan of iemand uit zijn directe omgeving de Westerse democratie met een tram: ‘je stapt erin om een bepaalde bestemming te bereiken, maar je stapt weer uit als het doel (de absolute macht, in dit geval) bereikt is.’ In feite worstelt momenteel de Islam in Egypte met dezelfde problematiek.
Andere relatie met de aarde
En wat de omgang met de aarde betreft – die derde culturele factor – heeft de Islamreligie ook een heel typische uitwerking. In de Bijbelse Hebreeuws-Abrahamitische religie is de aarde de woonplaats van God: Hij wandelt met Adam in de Hof van Eden en in de Psalmen spreekt God Zijn verlangen uit om voorgoed te wonen in Tsion: ‘dit is Mijn Rustplaats, hier zal Ik wonen, want haar heb Ik begeerd’ (Psalm 132:14, nogmaals zie ook Openbaring 21:3, waar staat dat de hemel op aarde komt!).
De Islam is sterk hemels gericht: het gaat om het hiernamaals, deze aarde doet er niet zo toe, die is ons gebruiksvoorwerp. Als in een bepaald gebied in het wereldwijde Islamitische territoir, bijvoorbeeld in het vanouds zo vruchtbare Kanaän of elders in Zuid-Azie of Afrika de aarde is leeggeroofd, dan laat men dit land verder vermoerassen of verwoestijnen (ooit was het noorden van Afrika,het huidige Libie, Tunis, e.a. een vruchtbare graanschuur voor het Romeinse Rijk) en verhuist men naar nieuw veroverde gebieden. Met als gevolg dat alleen waar Gods goede aarde (nog) olie oplevert, er (nog) rijkdom is, terwijl in de rest van het Islamitische wereldrijk, zoals in Pakistan, Bangladesh, Somalië, Soedan het grootste deel van de bevolking beneden de armoedegrens leeft en veelal ondervoed is of honger lijdt. Vanuit de verwaarloosde Islamitische gebieden hebben inmiddels al vele miljoenen hun heil gezocht in de vanouds Bijbelse gestempelde gebieden in Noordwest-Europa en Amerika waar de liefde voor de aarde weliswaar sterk getemperd is door de humanistische wetenschap en techniek (die in hun ontstaansgeschiedenis merkwaardigerwijs mede beïnvloed zijn door Islamitische filosofen als Al-Farabi en Averroës), maar die – Godzijdank – nog niet totaal is uitgeblust.
Religies verenigen, onbegonnen werk
Tenslotte nog iets over het lofwaardig initiatief om uit de diverse religies ter plaatse ‘het beste’, de ‘hoop en de droom’ te gaan ontdekken en die met elkaar te delen. Inderdaad lofwaardig en bewonderenswaardig! Dat wil zeggen voor zover men daardoor probeert bruggen te bouwen tussen bevolkingsgroepen die totaal naast elkaar en vaak in groot onbegrip of haat tegenover elkaar staan. Mijn vrouw en ik maakten het onlangs bij ons thuis nog mee hoe twee lieve buurtgenoten hun afkeer kenbaar maakten van de vele ‘buitenlanders’ die onze sociale voorzieningen en ons zorgstelsel ‘leegplukken’. Ik schrok daarvan en dacht: daar komt bonje van in Nederland. Daarom ben ik blij met het Biblebelt-initiatief, als men maar niet zoals de oude Grieken en Romeinen naïef syncretistisch de illusie koestert religies te kunnen verenigen door een aantal losgekoppelde cultuurelementen (‘het beste’ uit alle godsdiensten) samen te voegen tot een nieuw geheel. Dat is in feite complete onzin. Misschien mag ik dat met een voorbeeld illustreren. Stel, er is een echtpaar, het heeft enige tijd gewoond op een familielandgoed in de provincie Utrecht, maar helaas gaan ze uit elkaar. De vrouw trekt naar Groningen en de man naar Zeeland, met als gevolg dat ze nog verder uit elkaar groeien. Naar verloop van tijd echter raakt de Groningse gehandicapt aan beide benen en de man in Zeeland krijgt verlammingsverschijnselen aan zijn armen. Wat nu? Stel dat de familie zou zeggen: laten wij ‘het beste’ van beiden, de nog goede benen van de man en de nog goede armen van de vrouw weer terughalen naar Utrecht, dan kunnen die elkaar van dienst zijn! Te gek voor woorden! Niet de dode benen en de dode armen moeten terug, maar de hele levende man en hele levende vrouw: samen terug naar waar ze samen begonnen zijn! Datzelfde geldt voor de uit elkaar gegroeide, van de Abrahamitische Bron afgedwaalde religies: samen terug naar de Bron. Losse, ontzielde cultuurelementen, al zijn ze op zichzelf het ‘allerbeste’, zijn dode dingen die geen enkel perspectief bieden.
De hele religie, alle religies tezamen moeten terug naar de Bron waaruit zij geboren zijn. De enige echte hoop voor onze wereldsamenleving, de enige realistische droom over cultureel herstel, wereldwijd, met vrede, welvaart en welzijn voor allen, is: samen terug naar het punt vanwaar de diverse religies uit elkaar gegaan zijn: terug naar Abrahams God, terug naar de Bijbels-Hebreeuwse religie. Dat geldt deels ook voor Jodendom en Christendom zelf: ook zij lijden aan bepaalde eenzijdigheden.
Zondermeer religies willen verbinden is onbegonnen werk. Zelfs twee van-Onderop-religies als Islam en Hindoeïsme met elkaar willen verbinden is al een hele, praktisch onmogelijke tour (denk aan de heftige haat nog steeds tussen India en Pakistan). Als het praktisch al onmogelijk is om de ene van-Onderop-religie met de andere van-Onderop te verenigen, hoe veel te onmogelijker is het dan om een religie van-Onderop, als de Islam, te verenigen met een Bijbels gefundeerde religie, van Bovenaf-religie, als Christendom. Er rest ons slechts één realistische droom: ons allen laten herverbinden met de God van Abraham, Isaäk en Jacob, Die van origine ook de God is van Moslims, Hindoes en Chinezen, ja van heel de mensheid. Ons samen laten herverbinden met Hem Die hier op deze aarde onder ons Aanwezig is door Zijn Woord en Geest en Die nog steeds staat te wachten om ons te kunnen zegenen met vrede, welvaart en welzijn, wereldwijd.
Er is een Joods gezegde: we kunnen niet de weg terug, maar we kunnen wel terug naar de Weg! Het zou fantastisch zijn als de ‘Biblebelt’ hierin het voortouw zou nemen. In mijn tijd leerden we op school over de bevrijding van Nederland in de 16e/17e eeuw: ‘van Alkmaar begon de victorie!’ Als dit Gelderse initiatief gaat slagen, zou er binnenkort in de schoolboekjes kunnen komen te staan: ‘Vanuit de Biblebelt begon de victorie’!
R.L. Modeth